www.wiewaar.com - Dit is Djembe - www.wiewaar.nl

Een gids voor djembe

Oorspronkelijk engels artikel van Eric Charry
Gepubliceerd in Percussive Notes, vol.34, no. 2 April 1996
Vertaald door Hub Moens 08/03/2002

De jembe (in Frans geschreven als Djembe) groeit enorm in populariteit. In populariteit kan de djembe zich tegenwoordig misschien wel meten met de conga en de steeldrum.
In de jaren 50 werd dit instrument bekend door de wereld tournees van “Les Ballets Africains” onder leiding van de Guinerer Fodeba Keita. In de eerste tiental jaren daarop volgend was de djembe bij een kleine groep muzikant en aanhangers van de Afrikaanse muziek en dans bekend.
In de Verenigde Staten concentreerde de belangstelling zich rondom Ladji Camara een lid van “Les Ballets Africain” in de jaren vijftig, die sinds zestiger-jaren een generatie van Amerikaanse spelers heeft opgeleid.
Wereldwijd werd tot de tachtiger jaren slechts een handvol grammofoonplaten uitgebracht die een kleine selectie van djembe muziek lieten horen.

.
Vanaf 1980 is de interesse in djembe muziek enorm toegenomen. Meer dan een dozijn opnamen speciaal met alleen djembe muziek zijn sindsdien uitgebracht, evenals vele opnamen waar djembe gespeeld wordt in gemengde groepen. Tournee van de nationale balletgezelschappen van , Guinee, Mali en Senegal en voormalige percussie spelers van deze groepen spelen voor de in aantal groeiende belangstellenden aantal djembe leraren stijgt sterk door het aantal studie reizen naar Afrika. Belangrijke trommel makers ontdekten onlangs een markt voor machinaal gemaakte trommels.
De reden waarom de internationale invloed niet zo snel ging verschillen. Taal verschillen tussen de Verenigde Staten en de vroegere Franse koloniën, waar de djembe geboren is, zijn verantwoordelijk voor de vertraagde migratie van grote aantallen Franssprekende WestAfrikanen naar Noord Amerika.
Het overlijden van Guinese president Sekou Toure in 1984, na een 25 tal jaren van sterke stimulering van de kunst en een meer en meer tegengaan van de van de internationale vervreemding, opende hij de deuren voor bezoek door buitenlanders.
Tevens werd bevorderd dat Guineres hun blik verruimde naar het buitenland na langdurige bevoogding door Frankrijk.
Kort na het tijdperk Toure hebben zich Mamady Keita en Famoudou Konate in Europa gevestigd.
Les Ballets des Africains(na onafhankelijkheid in 1958 werd dit het nationale ballet) brachten cd’s uit onder Europese begeleiding. Een groep slagwerkers voornamelijk voortkomend uit Ballet Djoliba(opgericht in 1965 als tweede nationale ballet van Guinee) begonnen met rondreizen en het uitbrengen van cd’s onder de naam Percussions de Guinee(opgericht in 1988 als nationaal ensemble), wederom onder Europese begeleiding. Een korte tijd geleden gehouden rondreis met ex-Police drummer Stewart Copeland droeg bij aan vernieuwing van hun bekendheid.
De grote opkomst van de wereld muziek begon eind jaren 80 en vermindert tot op heden niet, is ook een belangrijke factor, met organisaties zoals WOMAD in Engeland die rondreizen organiseert met onder andere op djembe gebaseerde groepen zoals Fatala uit Guinee en Farafina van Burkina Faso.

Massa interesse in de djembe is niet samengegaan met serieuze informatie van uit het Afrikaanse thuisland over her gebruik er van. Er waren veel misverstanden over het gebruik van de djembe waren er in overvloed. Basis vragen zoals, wie speelt het instrument, bij welke gelegenheden, in welke landen en in welke samenstelling zijn worden buiten Afrika moeilijk begrepen. Weinig niet van geboorte jembe spelers hebben veel tijd doorgebracht in Afrika om te zien hoe het djembe spelen functioneert in haar oorspronkelijk omgeving waar het floreert. Afrikaanse djembe leraren in het buitenland doen hun best om diepgaand te communiceren over de betekenis van de djembe met hun buitenlandsstudenten. Maar buiten het klassieke probleem om buitenlandse cultuur te begrijpen, is er een meer standaard probleem: de taal.
Engels is vaak de 4e, 5e of 6e taal die door jembe spelers gesproken wordt, na hun moederstaal(vaak Malinke, Susu of Bamana), een 2e Afrikaanse taal(zoals Fula, Wolof, Soninke, of Bobo) vaak een 3e of 4e Afrikaanse taal, en Frans. Afrikaanse ritme patronen waarvan er geen vergelijkbare in Europese talen bestaan zijn het moeilijkste uit te leggen, buiten de ervaring en betekenis van het spelen bij gebeurtenissen zoals besnijdenis en uitdrijvingen.

Zelfs de schrijfwijze zorgt voor verwarring. Omdat de meeste Afrikaanse talen van oorsprong geen manier van opschrijven kennen. Europese schrijfwijzen zijn overgenomen. De Engels j klank wordt in het Frans Afrikaans geschreven als dj, di of soms dy. De Engels lange u klank wordt in het Frans geschreven als ou.
Mensen die de Afrikaanse taal niet spreken plaatsen een Europees of Amerikaans accent boven op de Franse schrijfwijze, waardoor de Afrikaanse uitspraak nog verder verwrongen wordt. Dit is ook geval met het ritme Mandiani in Frans en soms verkeerd uitgesproken als Man-dee-Ahn-ee door Engels sprekenden.
De Franse spelling djembe is overgenomen door het publiek dat zich niet bewust is van de koloniale erfenis die de oorzaak is van deze spelling. Het is geen Frans instrument maar een Afrikaans. Zowel Afrikanen als “niet-Afrikanen” bedenken liever manieren om het Bamana en Maninke op een fonetische manier op te schrijven, dan de Franse manier die vanuit de koloniale historie komt.
De vereenvoudiging van de Franse spelling zoals djembe, Mandiani en doundounba tot jembe, Manjani en Dundunba laten dit zien en promoten de Afrikaanse uitspraak.

Er zijn buiten de taal nog andere problemen die naar het buitenland verhuisde Afrikaanse jembe leraren te boven dienen komen.
De Afrikaanse methode van een vak leren: kijken , doen, bekritiseerd worden, herzien en toepassen.
Maar hoe kan deze methode werken bij wekelijkse lessen of klassen met weinig mogelijkheden voor leerlingen om te zien hoe jembe spelers een op een op dansers reageren.
Afrikaanse jembe leraren hebben op een creatieve manier nieuwe middelen moeten vinden om de kennis op hun niet-Afrikaanse leerlingen over te brengen. Deze zijn vaak tegenstrijdig of slecht gedeeltelijk in overeenstemming met traditie waarmee zij zijn opgegroeid. Vloeiende ritmes worden vereenvoudigd en bevroren. Improvisatie wordt beperkt tot het minimum. Het op en neer gaan van het tempo, samenhangend met het temperament van de dansers wordt verminderd. De originele omstandigheden waaronder deze ritmes en dansen werden uitgevoerd gaat verloren.
Het aanpassen van dorps traditie aan nieuwe omstandigheden is niet nieuw voor jembe spelers.